1. Пачатак дзяржаўнасьці. Старажытныя беларускія княствы 

Полацкае княства

 Гісторыя беларускай дзяржаўнасьці налічвае больш за тысячагодзьдзе. Яе пачатак зьвязаны з Полацкам, які вырас на старажытным гандлёвы шляху “з варагаў у грэкі”.  Горад вядомы зь пісьмовых крыніц з 862 г., а паводле ісляндскіх сагаў і археалягічных дадзеных – на некалькі стагодзьдзяў больш старажытны.

У сярэдзіне Х ст. ужо існавала наша першая дзяржава – Полацкае княства, альбо, як яго часта называюць летапісы, Полацкая зямля. Княства аб’ядноўвала навакольныя земляі крывічоў і праводзіла незалежную ні ад Кіева, ні ад Ноўгараду палітыку.

Рагвалод і Рагнеда 

Першым вядомым полацкім князем быў Рагвалод. 

Сутыкненьне з Ноўгарадам, якое адбылося каля 980 г. скончылася паразай Полацку і зьнішчэньнем сям’і Рагвалода. Жывой пакінулі адну князёўну Рагнеду. 

Князь Рагвалод

Ноўгарадзскі князь Уладзімір (неўзабаве ён заваладарыў і ў Кіеве) насуперак волі Рагнеды зрабіў яе сваёй жонкай. Аднак урэшце, пасьля яе замаху на жыцьцё Уладзіміра, непакорлівую палачанку разам з сынам Ізяславам выслалі на радзіму. 

Такім чынам Рагнеда захавала княскую дынастыю Рагвалодавічаў, якая валодала Полацкай зямляёй у Х – ХІІІ стст. І ў далейшым жанчыны у гісторыі Беларусі будуць займаць надзвычай важнае месца, што можна лічыць своеасаблівым айчынным фэномэнам.

Княгіня Рагнеда

Ізяслаў і Брачыслаў

Ізяслаў вярнуўся ў Полацак і заняў княскі пасад. Летапісы называюць яго вялікім кніжнікам. Ізяслаў увёў у Полацку пісьменства і навучаньне грамаце, зрабіўшыся нашым першым асьветнікам.

Ізяславаў сын Брачыслаў, які княжыў з 1003 да 1044 г. зьдзейсьніў некалькі пераможных паходаў (у тым ліку на Ноўгарад) і значна пашырыў межы Полацкай зямлі. Ён прымусіў кіеўскага князя Яраслава Мудрага прызнаць яе незалежнасьць. Усе далейшыя спробы Кіева далучыць Полацкую зямлю да сваіх уладаньняў нязьменна сканчваліся правалам. 

Полацкае княства мела усе адзнакі дзяржаўнасьці – сувэрэнную ўладу князя і веча, уласную адміністрацыю, войска, узятыя пад ахову межы. Вялікая роля належала вечу – агульнаму сходу палачанаў, дзе разглядаліся самыя важныя дзяржаўныя справы.

Усяслаў Чарадзей

Найвышэйшага ўздыму першая дзяржава нашых продкаў дасягнула ў 2-й палове ХІ ст., у часы Ўсяслава Брачыславіча, што за шматлікія таленты і незвычайныя здольнасьці атрымаў імя Чарадзей. Ён уладарыў болей за паўстагодзьдзя – з 1044 да 1101 г. На ягоны загад у Полацку быў збудаваны велічны Сафійскі сабор, трэці такі храм на ўсходнеславянскіх землях. 

Князь Усяслаў Чарадзей

Полацкая Сафія сымбалізавала роўнасьць Полацку з Кіевам і Ноўгарадам. 

Пры Ўсяславе Чарадзеі княства ахоплівала большую частку тэрыторыі сучаснай Беларусі і адпавядала  памерамі такім тагачасным краінам як герцагства Баварскае альбо каралеўства Партугальскае. 

Апрача сталіцы дзяржава мела яшчэ паўтара дзясятка гарадоў: Менск, Віцебск, Браслаў, Воршу, Барысаў, Лагойск, Заслаўе, Друцак, Копысь, Усьвят, Лукомль… На землях продкаў сучасных латышоў стаялі гарады Герсіка і Кукенойс, дзе кіравалі полацкія васалы. 

Улада Полацка пашыралася на ніжняе Падзьвіньне да самага Балтыйскага мора. Гэта значыць, што Полацкае княства было марской дзяржавай і магло мець флот.

Мапа Полацкага княства

Міжнароднае прызнаньне

Прызнаньнем міжнароднага аўтарытэту Полацкай зямлі сталася блізкае сваяцтва Рагвалодавічаў зь бізантыйскім імпэратарскім домам Камнінаў ды іншымі эўрапейскімі дынастыямі. 

Усяславава праўнучка Сафія, дачка полацкага і менскага князя Валадара Глебавіча, у 1157 г. павянчалася з каралём Даніі Вальдэмарам І, адным з найславутых уладароў сваёй краіны. Каралева была ня толькі маці ягоных дзяцей, але і ўплывовай паплечніцаю ў палітычных справах. Пра гэта сьведчаць яе подпісы на дзяржаўных дакумэнтах, супольныя з мужам партрэты на манэтах і храмавых фрэсках. Нашчадкі нашай суайчыньніцы займалі каралеўскія троны ў Даніі, Швэцыі і Францыі. У дацкім горадзе Калундбарг каралева Сафія пабудавала катэдральны сабор, які меў за ўзор Сафійскі сабор у Полацку.

Смаленскае і Тураўскае княствы

На ўсходзе Полацкая зямля межавала зь іншай створанай крывічамі дзяржавай – Смаленскім княствам, куды ўваходзілі Мсьціслаў, Крычаў, Прапошаск (цяперашні Слаўгарад). 

На землях дрыгавічоў ўтварылася Тураўскае княства, першым князем якога лічыцца Тур. Апрача сталічнага Турава там знаходзіліся Пінск, Слуцак, Клецак, Давыд-Гарадок. 

Князь Тур

Цесную лучнасьць з Тураўскім княствам мела Берасьцейшчына. Разам зь Берасьцем тут існавалі гарады Кобрынь, Каменец, Дарагічын, Бельск. У ХІІ ст. гэтыя землі ўвайшлі ва Ўладзіміра-Валынскае княства, але захоўвалі значную самастойнасьць. У тым часе была збудаваная знакамітая Камянецкая вежа.

Рамёствы і гандаль

Гарады старажытнабеларускіх княстваў былі буйнымі цэнтрамі рамяства і гандлю. Археалягічныя знаходкі сьведчаць, што ў Полацку працавалі майстры больш чым 60 спэцыяльнасьцяў. 

Купцы гандлявалі ня толькі з суседнімі гарадамі і княствамі, але і з далёкімі землямі, найперш зь Бізантыяй і Блізкім Усходам. Адтуль прывозілі віно, аліўкавы алей, тканіны і прыправы. З Заходняй Эўропы рамеснікі атрымлівалі волава, медзь і цыну. Адным з найважнейшых імпартных тавараў была соль.

Зь беларускіх княстваў найчасьцей экспартаваліся футра, мёд, воск, вугаль і смала, а пазьней – збожжа і жалеза.

Прыняцьце хрысьціянства

У Х ст. беларускія землі сталі часткаю хрысьціянскага сьвету. 

Трывалыя сувязі Полацкага княства з Канстантынопалем дазваляюць лічыць, што хрысьціянства прыйшло сюды наўпрост зь Візантыі.

Важная асаблівасьць прыняцьця у нас новай веры —  яго негвалтоўны добраахвотны характар. Стагодзьдзямі хрысьціянства мірна суіснавала з ранейшымі традыцыямі і сьвятамі. Некаторыя зь іх – Радаўніца, Купальле, Дзяды – захаваліся дасёньня і нават увайшлі ў дзяржаўны каляндар.

Ужо ў тым далёкім часе продкам быў уласьцівы дух талеранцыі – рэлігійнай і нацыянальнай цярпімасьці.

Полацкая эпархія – царкоўная акруга на чале зь япіскапам – утварылася ў 992 г., Тураўская – у 1005 г.

Эўфрасіньня Полацкая і Кірыла Тураўскі

Узроўнем разьвіцьця адукацыі, кніжнай справы, дойлідзтва, усіх галінаў культуры даўнія беларускія княствы нічым не саступалі суседнім эўрапейскім дзяржавам. 

Выдатнай асьветніцай той эпохі ў маштабе ўсёй хрысьціянскай цывілізацыі была ўнучка князя Ўсяслава Чарадзея Эўфрасіньня Полацкая, адна з самых адукаваных жанчын тагачаснай Эўропы. Яна стала нашай першаю мэцэнаткай, не хавалася за манастырскімі сьценамі ад палітычных справаў, выступаючы супроць княскіх усобіц, за незалежнасьць Полацкай зямлі. 

Пасьля завяршэньня зямнога шляху Эўфрасіньня была кананізаваная і цяпер шануецца як нябесная заступніца Беларусі. 

Эўфрасіньня Полацкая

Сучасьнікам Эўфрасіньні быў славуты пісьменьнік і прапаведнік Кірыла Тураўскі, што заслужыў найменьне “другога Залатаслова” (Златавуста). Ягоныя “Словы”-казаньні, павучальныя аповесьці і вершы-малітвы перавыдаюцца і сёньня.

Сярод унікальных помнікаў культуры таго часу – полацкая Спасаўская (Спаса-Эўфрасіньнеўская) царква  і яе фрэскавыя размалёўкі, гарадзенская Барысаглебаўская (Калоская) царква, Тураўскае Эвангельле, наша нацыянальная рэліквія – Крыж сьвятой Эўфрасіньні.

Полацкі Сафійскі сабор у ХІ ст.

У 2017 г. каля полацкага Сафійскага сабору быў усталяваны велічны помнік “Полацак – калыска беларускай дзяржаўнасьці” з партрэтнымі выявамі знакамітых гістарычных асобаў той эпохі – ад князя Рагвалода да Ўсяслава Чарадзея і Эўфрасіньні Полацкай. 

Храналёгія:

862 –  Першыя летапісныя зьвесткі пра Полацак

863  –  Упершыню згадваецца Смаленск

980  –  Першая гістарычная згадка пра Тураў

992 –  Утварэньне Полацкай эпархіі

1044 – 1101  – Княжэньне Усяслава Чарадзея

1067  – Бітва на Нямізе. Першая згадка пра Менск

1101 – 1167 Жыцьцё і дзейнасьць Эўфрасіньні Полацкай

1157  –  Сафія Валадараўна стала каралевай Даніі

862 –  Першыя летапісныя зьвесткі пра Полацак

863  –  Упершыню згадваецца Смаленск

980  –  Першая гістарычная згадка пра Тураў

992 –  Утварэньне Полацкай эпархіі

1044 – 1101  – Княжэньне Усяслава Чарадзея

1067  – Бітва на Нямізе. Першая згадка пра Менск

1101 – 1167 Жыцьцё і дзейнасьць Эўфрасіньні Полацкай

1157  –  Сафія Валадараўна стала каралевай Даніі

2. Вялікае Княства Літоўскае – аванпост эўрапейскай цывілізацыі

Кароль Міндоўг 

Традыцыя беларускай дзяржаўнасьці працягвалася ў Вялікім Княстве Літоўскім. 

Новая дзяржава нашых продкаў ўтварылася ў сярэдзіне ХІІІ ст. у Панямоньні на частцы сучасных беларускіх і літоўскіх земляў. Яны аб’ядналіся вакол сваёй першай сталіцы — Новагародка (сучасны Наваградак), дзе ўладу атрымаў літоўскі князь Міндоўг. 

У 1253 г. у Навагародку са згоды папы рымскага адбылася каранацыя вялікага князя Міндоўга, пасьля чаго ён стаў каралём.

Вялікі князь Міндоўг. Гравюра ХVI ст.

Паступова ў Вялікае Княства пераважна мірным шляхам увайшлі ўсе беларускія землі, якія захавалі моцную аўтаномію. Аб’яднаўшыся, беларускія княствы адрозна ад расейскіх пазьбеглі ганебнага мангола-татарскага ярма. Тым часам у Масковіі ў выніку 240-гадовай няволі сьцьвердзілася азіяцкая дэспатыя.

Гедымін і Альгерд 

Пры вялікім князі Гедыміне сталіцу дзяржавы перанеслі з Новагародку ў Вільню. Гедымін афіцыйна менаваў сябе “каралём літвінаў і русінаў”. Русінамі тады называлі праваслаўных жыхароў нашай краіны, але часта незалежна ад веравызнаньня ўсе жыхары Вялікага Княства Літоўскага па назьве дзяржавы называлі сябе літвінамі. 

Вялікі князь Гедымін

Каб ягоныя праваслаўныя падданыя не залежалі ад маскоўскіх герархаў, Гедымін утварыў самастойную праваслаўную мітраполію.

Гедымінаў сын Альгерд у 1362 г. каля ракі Сінія Воды, прытокі Паўднёвага Бугу, разграміў татараў. У выніку гэтай, першай ва Ўсходняй Еўропе буйной перамогі  над залатаардынцамі, ад татарскага прыгнёту былі вызваленыя і далучаныя да Вялікага Княства Літоўскага ўкраінскія землі – Кіеўская, Валынская, Ноўгарад-Северская і Падольле. 

Вялікі князь Альгерд

Вялікі князь Альгерд зьдзейсьніў таксама тры пераможныя паходы (1368, 1370 і 1372 гг.) на Маскву. Памяткай пра тыя падзеі засталася Паклонная гара, куды маскоўскія баяры прыходзілі з выкупам на паклон да Альгерда.

Ягайла і Крэўская вунія 

У 1385 г. паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Польскім каралеўствам была падпісаная  Крэўская вунія. Паводле яе ўмоваў, спадкаемец Альгерда вялікі князь Ягайла ажаніўся з малалетняй польскай каралевай Ядвігай і хрысьціў у каталіцтва сваіх падданых-балтаў, якія на той момант заставаліся паганцамі (язычнікамі).

Гэты альянс перад пагрозаю тэўтонскай агрэсіі быў выгадны абедзьвюм дзяржавам. Ён значна павялічваў іх вайсковую магутнасьць, спрыяў пашырэньню эканамічных і культурных сувязяў зь іншымі эўрапейскімі краінамі.

Стаўшы пасля Крэўскай вуніі польскім каралём пад імем Уладзіслава ІІ, Ягайла ў выніку зацятага змаганьня саступіў вялікакняскі трон Вітаўту.

Кароль Ягайла. Фрэска ХV ст.

Тры першыя шлюбы не далі Ягайлу спадчыньнікаў. У 1422 г. ён павянчаўся ў Новагародку з князёўнай Соф’яй Гальшанскай, якая нарадзіла каралю сыноў Уладзіслава і Казіміра. Так дзякуючы нашай суайчыньніцы была заснаваная эўрапейская манархічная дынастыя Ягелёнаў, прадстаўнікі якой былі ўладарамі Вялікага Княства, Польшчы, Чэхіі і Вугоршчыны (Вэнгрыі).

 

Вітаўт Вялікі

У часы княжаньня Вітаўта (1392 – 1430 гг.) Вялікае Княства Літоўскае ўступіла ў пэрыяд найвышэйшай магутнасьці. 

15 ліпеня 1410 г. пад Грунвальдам злучаныя войскі ВКЛ, дзе пераважную частку складалі палкі-харугвы зь беларускіх земляў,  і Польскага каралеўства разграмілі армію Тэўтонскага ордэну і спынілі больш чым 200-гадовую нямецкую экспансію на ўсход. 

Традыцыйна лічыцца, што аб’яднанымі сіламі кіраваў польскі кароль Ягайла, але рэальна імі камандаваў Вітаўт. Ён старшыняваў на апошняй перад бітваю вайсковай радзе і непасрэдна ўдзельнічаў у баталіі.

Вітаўт Вялікі

Менавіта ў часы Вітаўта Вялікае Княства, распасьціраючыся ад Балтыйскага да Чорнага мора, стала вялікім ня толькі па назве і тэрыторыі – болей за 900 тыс. кв. км (дзеля параўнаньня: тэрыторыя Рэспублікі Беларусь – 207,6 тыс. кв. км), але і па сваёй палітычнай ролі ў Эўропе. 

Дзяржаўны лад 

На чале дзяржавы стаяў вялікі князь, альбо, як яго называлі ў дакумэнтах, гаспадар. Ягоную ўладу абмежоўвала вялікакняская Рада і Сойм. Без  узгадненьня зь імі гаспадар ня мог праводзіць замежную палітыку і прызначаць на дзяржаўныя пасады. 

Краіна падзялялася на ваяводзтвы, а тыя – на паветы.У ваяводзтвах  улада належала ваяводам, а ў паветах – старастам. У сярэдзіне ХVІ ст. ваяводзтваў было 14: Мсьціслаўскае, Берасьцейскае, Брацлаўскае, Віленскае, Віцебскае, Валынскае, Жамойцкае, Кіеўскае, Менскае, Наваградзкае, Падляшскае, Полацкае, Смаленскае і Троцкае.

Найвышэйшым судом быў Трыбунал Вялікага Княства. Ён складаўся з судзьдзяў (па двое ад павету), якіх шляхта штогод выбірала на павятовых сойміках. 

Канцлер Леў Сапега

Яскравым узорам палітыка-патрыёта той эпохі стаў вялікі канцлер Леў Сапега, што займаў найвышэйшую ў дзяржаве пасаду больш за 30 гадоў.

Сымболіка і мова

Гербам краіны з 1295 г. служыла “Пагоня”. Яе выява зьмяшчалася на пячатках паветаў, аздабляла гарадзкія брамы, вайсковыя сьцягі-харугвы.

“Пагоня” з гербоўніка 1575 г.

Ад ХVІ ст. вядомыя выявы нашага гістарычнага бел-чырвона-белага сьцяга. Гімнам, альбо, тады казалі, “песьняй Айчыны” ў ВКЛ была “Багародзіца”. Першыя зьвесткі прая яе выкананьне ў якасьці гімну зьвязаныя з Грунвальдзкай бітвай.

 Ян Матэйка. Фрагмэнт карціны “Грунвальдзкая бітва”.
У цэнтры князь Вітаўт

У палітычным, эканамічным і культурным жыцьці Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага, як яно цалкам называлася,  дамінавалі  славянскія землі. Менавіта тады скансалідаваўся беларускі этнас. Цалкам заканамерна старабеларуская мова мела статус дзяржаўнай. На ёй ствараліся і выдаваліся законы, граматы і прывілеі манархаў і ўсіх галоўных асобаў Княства, пісаліся соймавыя пастановы. 

У продкаў сучасных літоўцаў пісьменства ўзьнікла толькі ў сярэдзіне ХVІ ст. Не існуе ніводнага дакумэнту ВКЛ, які быў бы напісаны па-літоўску.

Магдэбурскае права 

Нашы гарады жылі паводле магдэбургскага права на самакіраваньне, што было яшчэ адным сьведчаньнем улучанасьці краіны ў еўрапейскую  цывілізацыю. Першымі такое права атрымалі сталічная Вільня (1387 г.), затым Берасьце (1390 г.) і Горадня (1391 г.).

Герб Вільні

Магдэбурскае права вызваляла жыхароў ад улады і суду намесьнікаў, ваяводаў, старастаў ды іншых дзяржаўных асобаў. Гараджане-месьцічы вызваляліся ад феадальных павіннасьцяў і атрымлівалі права гандляваць у дзяржаве без мытных падаткаў.

Жыцьцём гораду кіраваў выбарны магістрат. Для яго паседжаньняў будаваліся ратушы, якія разам з гарадзскімі гербамі таксама былі сымбалямі “вольнасьці”. Магістрат зьбіраў падаткі, сачыў за правільнасьцю мераў і вагаў на рынках, бараніў інтарэсы сваіх гандляроў і рамесьнікаў, што, як і ў іншых эўрапейскіх краінах, аб’ядноўваліся ў цэхі – своеасаблівыя тагачасныя прафсаюзы.

Культурныя здабыткі. Рэнэсанс 

Беларуская архітэктура мае помнікі ўсіх уласцівых Эўропе стыляў – раманскага, готыкі, рэнэсансу, барока. 

Юнакі-літвіны вучыліся ў заходнеэўрапейскіх унівэрсытэтах і звычайна вярталіся на радзіму, але пасьпяхова працавалі і ў іншых краінах. Адзін з папярэднікаў Скарыны Ян Літвін, верагодны выхаванец Карлавага ўнівэрсытэту ў Празе, у 1480 г. адчыніў першую друкарню ў Лёндане.

Вялікае Княства Літоўскае стала ўсходнім аванпостам такіх лёсавызначальных для краін і народаў Эўропы зьяваў як Рэнэсанс і Рэфармацыя. 

Дзяржава нашых продкаў ня толькі карысталася дасягненьнямі эўрапейскай культуры, але часам давала прыклад іншым. У Вялікім Княстве заканадаўча была замацаваная рэлігійная і нацыянальная талеранцыя. Краіна ня ведала рэлігійных войнаў і крывавых падзеяў кшталту Барталямееўскай ночы ў Парыжы.

Дзякуючы выдатнаму гуманісту, беларускаму і ўсходнеславянскаму першадрукару Францішку Скарыну беларусы атрымалі чацьвёртую ў сьвеце друкаваную Біблію на жывой мове народу (пасьля нямецкага, італійскага і чэскага перакладаў).

Статут 1588 г.

Напісаны і выдадзены па-беларуску Статут ВКЛ 1588 г. стаў самым перадавым зборам законаў у тагачаснай Эўропе. 

Праз усе 14 разьдзелаў і 488 артыкулаў Статуту праходзіла ідэя праўнай дзяржавы, дзе ўсе органы і службоўцы павінны дзейнічаць толькі ў адпаведнасьці з законам.

Статут перакладаўся на лацінскую, польскую, нямецкую, францускую, украінскую і расейскую мовы і значна паўплываў на заканадаўства суседніх краін. 

Статут ВКЛ 1588 г.

На ўсход ад Вялікага Княства Літоўскага, у Масковіі, пачынаўся іншы сьвет, дзе асоба мела нязьмерна менш правоў і магчымасьцяў. Нават самыя знакамітыя баяры былі там бяспраўнымі “холопами государевыми”. Там не існавала ні талеранцыі, ні магдэбурскага права, ні Рэнэсансу, ні магчымасьці атрымаць у той час унівэрсытэцкую адукацыю.

Храналёгія:

1253 – Каранацыя Міндоўга ў Новагародку.

1295 – “Пагоня” стала гербам Вялікага Княства Літоўскага.

1316 – 1341 гг. – Княжэньне вялікага князя Гедыміна.

1323 г. – Перавод сталіцы дзяржавы ў Вільню.

1345 – 1377 гг. – Княжэньне вялікага князя Альгерда.

1362 г. – Разгром татараў на Сініх Водах.

1385 г. – Крэўская вунія.

1392 – 1430 гг. – Княжэньне вялікага князя Вітаўта.

15 ліпеня 1410 г. – Грунвальдзкая перамога над Тэўтонскім ордэнам.

1588 г. – Прыняты Трэці Статут ВКЛ.