Дзесяць вякоў беларускай гісторыі

3. Рэч Паспалітая

Люблінская вунія

Падчас цяжкай Інфлянцкай (Лівонскай) вайны з Масковіяй, калі інтэрвэнты захапілі амаль палову нашай дзяржавы разам з Полацкам і прэтэндавалі на саму Вільню, Вялікае Княства Літоўскае вымушана было пайсьці на альянс з Польшчай.

На Люблінскім сойме 1569 г. польскі бок дамагаўся поўнай інкарпарацыі Княства ў сваё каралеўства. Дайшло да таго, што абураная дэлегацыя ВКЛ пакінула сойм. Карыстаючыся адсутнасьцю літвінскіх паслоў (дэпутатаў) і прадстаўнікоў вялікакняскай Рады, палякі дамагліся ад караля Жыгімонта Аўгуста ўказаў пра далучэньне да Польшчы велізарных тэрыторый Княства – Падляшша, Кіеўскага і Брацлаўскага (таксама на Ўкраіне) ваяводзтваў. Вільня адгукнулася на анэксію бурай пратэстаў. Вялікакняская Рада абвясьціла аб падрыхтоўцы да вайны з Польшчай, але змаганьне на два франты немінуча прывяло б краіну да гібелі.

Сувэрэнітэт Вялікага Княства

Урэшце 1 ліпеня 1569 г. акт Люблінскай вуніі на ўмовах кампрамісу быў падпісаны. Ён абвяшчаў аб’яднаньне Вялікага Княства і Польскага каралеўства ў Рэч Паспалітую з агульным Соймам і манархам, што будзе як каралём польскім, так і вялікім князем літоўскім. Аднак дзякуючы пасьлядоўнай патрыятычнай пазыцыі нашых паслоў і палітыкаў Княства захавала вельмі значную частку сувэрэнітэту.

Выканаўчая ўлада (апрача манарха) разам з усімі дзяржаўнымі пасадамі заставалася самастойнай. Княства мела сваю мяжу, уласныя войскі са сваімі гетманамі. Вільня праводзіла незалежную замежную палітыку, мела права самастойнай грашовай эмісіі. Дзяржаўнаю мовай заставалася беларуская.

Канчаткова замацаваў палітычны, эканамічны і культурны сувэрэнітэт Вялікага Княства Статут 1588 г. Адметна, што Люблінская вунія ў ім наогул не згадвалася. Паводле Статуту, палякі не маглі займаць у ВКЛ дзяржаўных пасадаў і набываць зямлю.

Такім чынам, Вялікае Княства Літоўскае не спыніла існаваньня, але на палітычнай мапе Эўропы зьявілася новае ўтварэньне – Рэч Паспалітая (назва цалкам адпавядае лацінскаму res publika), якое, па сутнасьці, было канфэдэрацыяй. У яе складзе ВКЛ знаходзілася да канца ХVІІІ ст.

Берасьцейская царкоўная вунія

Дзеля таго, каб пазбавіцца ад прэтэнзіяў праваслаўнай Масквы і каталіцкай Варшавы, а таксама ад небясьпекі рэлігійнай варожасьці ў самой дзяржаве, духоўныя і сьвецкія эліты Вялікага Княства спрыялі царкоўнай вуніі. Яе прыняў Берасьцейскі царкоўны сабор 1596 г.

Вуніяцкая, альбо, іншымі словамі, грэка-каталіцкая вера спалучала традыцыйную ўсходнюю абраднасьць з каталіцкімі царкоўнымі дагматамі.

Усталяваньне вуніяцтва спачатку ішло няпроста, але пры канцы ХVІІІ ст. грэка-католікамі былі ўжо тры чвэрці жыхароў беларускіх земляў, а праваслаўныя складалі ўсяго 6%. Вуніяты добра ведалі, што яны не палякі і не расейцы. Таму так ненавідзелі вунію маскоўскія цары і вярхі расейскага праваслаўя.

Шляхецкая анархія і заняпад дзяржавы

Шматлікія войны і непасьлядоўная ўнутраная і зьнешняя палітыка прадстаўнікоў дынастыі Ваза, што прыйшлі да ўлады пасьля выдатнага палкаводца і палітыка вялікага князя і караля Стэфана Баторыя, вялі да зьмяншэньня ролі Рэчы Паспалітай у Эўропе.

Яскравым эпізодам у гісторыі аб’яднанай дзяржавы стала толькі ўладараньне караля і вялікага князя Яна Сабескага. Менавіта пад яго камандаваньнем войскі хрысьціянскіх краін у 1683 г. разграмілі туркаў пад Венай і спынілі прасоўваньне Асманскай імпэрыі на эўрапейскі абшар.

Рэч Паспалітая працягвала слабець і ў 1-й палове ХVІІІ ст., у часы кіраваньня саксонскай дынастыі. Ранейшая шляхецкая дэмакратыя няўхільна ператварылася ў шляхецкую анархію. Права “liberum veto” (вольнае забараняю), што патрабавала аднагалоснага прыняцьця пастаноў Соймаў, бясконца прыводзіла да іх зрываў. Магнаты вялі паміж сабой сапраўдныя войны.

Першы падзел

Спробы праводзіць рэформы выклікалі рашучае супроцьдзеяньне ў суседніх з Рэччу Паспалітай Расеі, Аўстрыі і Прусіі.

У 1764 г. пры расейскай падтрымцы на трон узышоў колішні фаварыт Кацярыны ІІ вялікі князь і кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, якому было наканавана стаць апошнім манархам дзяржавы.

Нягледзячы на ўзброены супраціў патрыётаў з так званай Барскай патрыятычнай канфэдэрацыі, у 1772 г. Расея, Аўстрыя і Прусія здзейсьнілі першы падзел Рэчы Паспалітай.

На Варшаўскім Сойме, які павінен быў зацьвердзіць ганебны падзел, супраць рашуча выступілі толькі тры дэпутаты-літвіны: Тадэвуш Рэйтан, Самуэль Корсак і Станіслаў Багушэвіч. Згодніцкая большасьць ратыфікавала акт падзелу.

Канстытуцыя 3 траўня 1791 г

3 траўня 1791 г. Сойм Рэчы Паспалітай прыняў першую ў Эўропе і другую ў сьвеце Канстытуцыю.

Адукацыя і культура

Працягвала пасьпяховую дзейнасьць заснаваная прывілеем Стэфана Баторыя ў 1579 г. Віленская акадэмія. У 1773 г. была створаная Адукацыйная камісія, па сутнасьці, першае ў Эўропе міністэрства асьветы.

Эўропейскую славу здабыў астраном і матэматык Марцін Пачобут-Адляніцкі. Асьветнік Ільля Капіевіч стварыў новы кірылічны шрыфт, якім дагэтуль карыстаюцца народы з кірылічным пісьменствам.

Аўтаркай шматлікіх арыгінальных п’есаў і перакладаў стала княгіня Францішка Ўршуля Радзівіл, паэтка і першая драматургіня у ВКЛ.

Другі і трэці падзелы

1795-ты стаўся годам трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай. Кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі зрокся трону. Разам з Рэччу Паспалітай спыніла існаваньне і радзіма нашых продкаў – Вялікае Княства Літоўскае.

Храналёгія:

4. Войны з Масковіяй і Расейскай дзяржавай

Люстраны адбітак Арды

Расейскія гісторыкі традыцыйна перабольшваюць значнасьць Кулікоўскай бітвы (1380 г.), ствараючы тым самым бачнасьць, што перамога над Мамаем вызваліла Масковію ад татарскага прыгнёту. Насамрэч яшчэ цэлае стагодзьдзе пасьля таго маскоўцы плацілі татарам ганебную даніну, а Маскоўскае княства заставалася ўлусам Залатой Арды.

Вызваленьне ад ардынскага ярма ў 1480 г. было толькі вонкавым. Масковія пераняла дзяржаўную будову Арды і, па сутнасьці, зрабілася яе адлюстраваньнем. Пра гэта сьведчыла жорсткае адзінаўладзьдзе, чынгісханаўская ідэя панаваньня над усім сьветам, сьляпая падначаленасьць “холопов государевых” (так абавязаныя былі называць сябе нават самыя знатныя баяры).

У татараў пазычылі і арганізацыю войска, і тактыку выпаленай зямлі, і нялюдзкія расправы з насельніцтвам сумежных дзяржаваў, што было ўпершыню прадэманстравана пры зьнішчэньні Ноўгарадзкай і Пскоўскай рэспублік.

“Трэці Рым”

Крамлёўскія ўладары называлі сябе спадкаемцамі “другога Рыму” – Бізантыі, а значыць, выратавальнікамі хрысьціянаў ад усіх “паганых” і “раскольнікаў”. “Два Рима пала, а Москва третий есть, а четвертому не быти”, – заяўлялася ў дзяржаўных дакумэнтах.

Беларускія і ўкраінскія землі называліся там “искони” сваімі, хоць ніколі ў склад Маскоўскага княства не ўваходзілі. У 1492 г. Масковія распачала зь Вялікім Княствам Літоўскім першую вайну, якая паклала пачатак 300-гадовай агрэсіі на нашы землі. Другая вайна пачалася ў 1500-м, трэцяя – у 1507-м, чацьвертая – у 1512-м.

Гетман Астроскі і Аршанская перамога

8 верасьня 1514 г. ваяры-літвіны, ачоленыя найвышэйшым гетманам Канстанцінам Астроскім, разграмілі пад Воршай амаль утрая большае маскоўскае войска.

Пераважную бальшыню падначаленых Астроскага складалі праваслаўныя беларусы. Гэта было яскравым сьведчаньнем іх дзяржаўнага патрыятызму і пярэчыць сьцьверджаньням расейскіх гісторыкаў пра “спрадвечнае імкненьне” нашых праваслаўных продкаў да аб’яднаньня з усходнімі братамі па веры.

8 верасьня незалежнае грамадзтва краіны сьвяткуе цяпер як Дзень беларускай вайсковай славы.

Аршанская перамога мела вялікі розгалас у заходнеэўрапейскіх краінах, дзе Вялікае Княства заўсёды разглядалася як фарпост агульнай эўрапейскай цывілізацыі. Гетмана Астроскага называлі другім Ганібалам, а яго рыцараў параўноўвалі з мужнымі ваярамі антычнай Македоніі.

Пра пераможную баталію паведамілі тагачасныя газэты – “лятучыя лісткі”, надрукаваныя ў Ляйпцыгу, Нюрнбэрзе, Рыме… Паэтычныя зборнікі з творамі ў гонар трыюмфу выйшлі ў Рыме і Кракаве.

Разгром маскоўскіх захопнікаў пад Воршай тры дні сьвяткавалі нашы браты-чэхі, каралём якіх тады быў Уладзіслаў IІ, сын вялікага князя літоўскага і караля польскага Казімера Ягайлавіча.

Аднак Масква не пакідала прэтэнзіяў на беларускія землі. У 1534 г. разгарэлася пятая вайна з усходнім суседам. Вонкавая агрэсія аслабляла дзяржаву, але, зь іншага боку, спрыяла яе кансалідацыі.

Інфлянцкая вайна

1558 год стаў пачаткам Інфлянцкай (Лівонскай) вайны. У час яе войскі Івана IV Жахлівага захапілі і спустошылі Полацак. Там было зьнішчанае ўсё іншавернае каталіцкае і юдэйскае насельніцтва, а тысячы праваслаўных жыхароў абвясьцілі палоннымі і пагналі ў няволю.

На гэтую трагедыю таксама адгукнуліся “лятучыя лісткі” ў розных гарадах Эўропы ад Любэку да Ліёну.

Нашы войскі на чале зь вялікім князем і каралём Стэфанам Баторыем вызвалілі Полацак толькі ў 1579 г.

Маскоўская дзяржава пацярпела ў Інфлянцкай вайне цяжкую паразу і мусіла вярнуць Вялікаму Княству вялікую тэрыторыю з 40 гарадамі. Разам з тым тая вайна сталася прычынаю вымушанай Люблінскай вуніі з Польшчай, што несла для Княства пагрозу страты сувэрэнітэту.

Крывавы патоп

Падзеі ХVІІ стагодзьдзя ў нашай гісторыі называюць “крывавым патопам”. Дзяржава вымушаная была тады ўдзельнічаць у доўгай вайне з Швэцыяй, а таксама ваяваць з Турцыяй і казакамі.

У той час эўрапейскую славу здабыў вялікі гетман Ян Кароль Хадкевіч, які разграміў швэдзкія войскі пад Кірхгольмам (1605 г.) і ў марской бітве пры Салісе (1609 г). Ён жа разьбіў туркаў у бітве пад Хацінам (1621 г.)

Але галоўным і найбольш небясьпечным ворагам заставалася Расейская дзяржава. Самай страшнай з шэрагу войнаў таго пэрыяду і наогул найцяжэйшай у айчыннай гісторыі сталася Трынаццацігадовая (1654 – 1667 гг.).

Трынаццацігадовая вайна

На ўсходнія абшары дзяржавы ўварваліся тры велізарныя расейскія арміі і саюзныя зь імі 20 тыс. казакоў украінскага гетмана Залатарэнкі. Нягледзячы на гераічны супраціў і некалькі перамогаў вялікага гетмана Януша Радзівіла, захопнікі занялі Віцебск, Полацак, Воршу, Шклоў, Крычаў, Гомель, Рэчыцу ды дзясяткі іншых гарадоў і мястэчкаў.

Тыя зь іх, што адмаўляліся ад капітуляцыі і бараніліся, былі на загад цара разбураныя, а іх насельніцтва вынішчанае альбо выведзенае ў палон. Асабліва цяжкі лёс напаткаў Мсьціслаў, дзе царскія стральцы выразалі больш за 10 тысяч абаронцаў і жыхароў, а горад ператварылі ў папялішча. У 1655 г. была ўзятая Вільня, дзе акупанты таксама ўчынілі вусьцішную разьню.

Царскія ваякі і казакі займаліся на захопленых землях рабаваньнем і гвалтам. Палонных прадавалі расейскім памешчыкам па 3 –5 рублёў за “галаву”. У рэлігійнай і нацыянальнай палітыцы расейскія ўлады кіраваліся прынцыпамі: “униатам не быть”, “костелам не быть”, “жидам жития никакого не имети”.

Цар Аляксей Міхайлавіч і маскоўскі патрыярх Нікан абвясьцілі пра намер “вывести из Белой Руси” 300 тыс. чалавек. Насамрэч колькасьць вымушаных перасяленцаў была значна большай. На ўсход выводзілі і сялянаў, і шляхту, але пераважна – гараджан-рамесьнікаў, што часта валодалі яшчэ невядомымі ў Расеі спэцыяльнасьцямі і тэхналёгіямі.

Вызвольны рух

У адказ пачаўся масавы партызанскі рух. У Прыдзьвіньні і Прыдняпроўі партызаны ўступалі ў адкрытыя баі з рэгулярнымі варожымі сіламі. На Мсьціслаўшчыне дзейнічаў 3-тысячны адзьдзел народных мсьціўцаў.

Жыхары Магілева, якія, паверыўшы царскаму слову не чыніць крыўды, здалі расейскім стральцам горад бяз бою, ня вытрымаўшы зьдзекаў і бясконцых рабункаў, 1 лютага 1661 г. паўсталі і за некалькі гадзін перабілі ўвесь 7-тысячны расейскі гарнізон.

Народны вызвольны рух на акупаваных землях даў магчымасьць войскам Рэчы Паспалітай перайсьці да пасьпяховых наступальных дзеяньняў. Захопнікаў разграмілі ў бітвах каля мястэчка Палонка паміж Слонімам і Ляхавічамі і пад Кушлікамі паблізу Полацку. Была адваяваная Вільня.

Катастрафічныя наступствы

Вялікае Княства выйшла з Трынаццацігадовай вайны зь неверагодна цяжкімі стратамі. Насельніцтва беларускіх земляў зьменшылася больш чым напалову: з 2,9 млн чалавек да 1,4 млн. У Полацкім, Віцебскім і Мсьціслаўскім ваяводзтвах ацалела менш за 1/3 жыхароў. У ваяводзкім Менску іх засталося ўсяго 170.

У выніку расейскай тактыкі выпаленай зямлі большасьць гарадоў і мястэчкаў сталі руінамі і папялішчамі. Рамесная вытворчасьць ужо ніколі не ўзьнялася да ранейшага ўзроўню. З галоўнага эспартэра збожжа ў Эўропе Вялікае Княства ператварылася ў краіну, што зь цяжкасьцю забясьпечвала ўласныя патрэбы.

Гэта была дэмаграфічная, эканамічная і культурная катастрофа. У ёй -- вытокі многіх цяперашніх беларускіх праблемаў і няшчасьцяў.

Пётар І у Беларусі. Саюзьнікі ці захопнікі?

Саксонскі курфюрст Аўгуст, які заняў вялікакняскі і каралеўскі троны пасьля Яна Сабескага, стаў саюзьнікам Пятра І у Паўночнай вайне з Швэцыяй. На нашых землях дзейнічала 70-тысячная расейская армія. Каб пазбавіць непрыяцеля правіянту, яна выкарыстоўвала звыклую тактыку выпаленай зямлі. Саюзьнікі больш нагадвалі захопнікаў.

Прыклады нялюдзкай жорсткасьці ў стаўленьні да беларускага насельніцтва даваў сам цар. У Полацку ён разам зь сьвітай асабіста ўдзельнічаў у забойстве пяці вуніяцкіх сьвятароў і манахаў у Сафійскім саборы. Найстаражытнейшы беларускі храм абрабавалі і ператварылі ў парахавое сховішча. Напярэдадні адыходу з гораду расейцы ўзарвалі парахавыя запасы і ператварылі сабор у руіны.

Расейскія войскі спалілі Магілеў, Віцебск, Воршу, Мсьціслаў…У Менску ў адказ на рабаваньне храмаў і манастыроў праваслаўнае брацтва заклікала месьцічаў да зброі і на Нямізе саюзьнікі-марадзёры атрымалі рашучы адпор.

За гады той вайны Беларусь страціла ад баявых дзеяньняў, голаду і эпідэміяў 700 тысяч жыхароў, кожнага трэцяга.

Падтрымліваючы курфюрста Аўгуста, супроць якога паўстала канфэдэрацыя польскай і літвінскай шляхты, Пётар І стаў пратэктарам Рэчы Паспалітай і дамогся скарачэньня яе войскаў да 24 тыс. Тым часам арміі суседзяў складалі: у Расеі – 350 тыс., у Аўстрыі – 280 тыс., у Прусіі – 200 тыс. Рэч Паспалітая ўсё больш нагадвала не саюзьніцу, а прыдатак царскай імпэрыі.

Храналёгія:

5. Беларусь у турме народаў

Каляніяльны ўціск

У выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай Беларусь апынулася ў адсталай мілітарызаванай Расейскай імпэрыі, якую Маркс і Энгельс трапна назвалі “жандарам Эўропы”, а Ленін – “турмой народаў”.

Насуперак сьверджаньням расейскіх гісторыкаў, царская імпэрыя была менавіта каляніяльнай, але, адрозна, напрыклад, ад Брытанскай – не заморскай, а кантынэнтальнай. Гэта значыць, калёніі знаходзіліся побач з мэтраполіяй, а часам мелі этнічную і рэлігійную блізкасьць зь ёю, што дазваляла – як у выпадку зь беларусамі і ўкраінцамі – маскаваць прыгнёт, накідаць паняволеным народам чужую гісторыю, культуру, мову і наогул адмаўляць ім у самастойнасьці, называючы часткаю “общерусского племени”.

Сяляне галасавалі нагамі

Феадальная гаспадарка ў Расеі вызначалася прымітыўнасьцю, а формы эксплюатацыі былі больш цяжкія, чым у Рэчы Паспалітай. Прыгонных сялянаў, якія раней пераважна плацілі грашовы аброк, пагналі на паншчыну. Гаспадары атрымалі права прадаваць іх безь зямлі.

Памешчыкі шырока практыкавалі здачу тысяч прыгонных беларусаў на цяжкія будаўнічыя работы ў расейскія губэрні. Кацярына ІІ і яе сын імпэратар Павел І раздалі сваім дваранам больш за 500 тыс. беларускіх сялянаў, большасьць якіх раней былі асабіста свабоднымі. Сувораў, што душыў паўстаньне Тадэвуша Касьцюшкі, атрымаў ва ўзнагароду цэлае Кобрынскае староства ды іншыя беларускія землі зь некалькімі дзясяткамі тысяч прыгонных “душ”.

Продкі галасавалі за такое “уз’яднаньне” і “вызваленьне” нагамі. За два дзесяцігодзьдзі пасьля першага падзелу Рэчы Паспалітай за мяжу, у тады яшчэ існае Вялікае Княства перайшлі больш за 30 тыс. сялянаў. Пасьля захопу іншых беларускіх земляў у выніку другога і трэцяга падзелаў вяскоўцы ўцякалі з праваслаўнай Расеі-“выратавальніцы” на Беласточчыну, пад уладу пратэстанцкай Прусіі.

У сваіх нотах расейскі ўрад называў тыя масавыя ўцёкі “неразумнай эміграцыяй”, ацэньваючы агульную колькасьць перасяленцаў у 300 тыс. ”галоў”. Жорстка караліся шматлікія сялянскія бунты супроць узмацненьня прыгонных парадкаў. Іхніх удзельнікаў аддавалі ў салдаты, высялялі ў далёкія расейскія губэрні.

Бяз вольнасьцяў, гербаў і ратуш

Рэзка пагоршылася і становішча гарадзкога насельніцтва. У нашых гарадоў і мястэчкаў адабралі старыя гербы і скасавалі магдэбурскае права на самакіраваньне. Ратушы, дзе раней працаваў магістрат, калянізатары – каб сьцерці памяць пра былыя вольнасьці – прыстасоўвалі пад суды, турмы, паліцэйскія ўправы, а часам, як гэта здарылася ў Менску, проста руйнавалі.

Мяшчанаў таксама абклалі падушным падаткам і ў вайсковай павіннасьці прыраўнялі да сялянаў. Падаткі ў беларускіх губэрнях да 1811 г. заставаліся ў чатыры-пяць разоў цяжэйшыя, чым у расейскіх.

У ажыцьцяўленьні сваіх мэтаў калянізатары цалкам пагарджалі лёсам нашых людзей. У старажытным Берасьці расейцы пастанавілі пабудаваць фартэцу для ўмацаваньня заходніх межаў імпэрыі. Дзеля гэтага быў зьнішчаны цэлы горад з усімі пабудовамі і нават могілкамі, а жыхароў перасялілі за некалькі кілямэтраў.

Рэкруцкія наборы

На зьмену прафэсійнаму войску Вялікага Княства Літоўскага ў Расейскай імпэрыі прыйшлі невядомыя раней нашым продкам рэкруцкія наборы. У рэкруты бралі маладых здаровых мужчын ва ўзросце ад 19 да 35 гадоў. Служыць спачатку трэба было ўсё жыццё, потым гэты тэрмін скарацілі да 25 гадоў, але родныя ўсё роўна праводзілі рэкрутаў, нібы на той свет.

Мірным часам Пецярбург патрабаваў ад кожных 500 “мужчынскіх душ” аднаго салдата, а ў вайну – чатырох, пяці і нават васьмі. Да канца ХVІІІ ст. беларускія губерні далі імпэрыі 100 тыс. салдатаў, а ў адным толькі 1811 г. расейская армія атрымала 14750 рэкрутаў. Беларусы рабіліся гарматным мясам у захопніцкіх царскіх паходах.

Людзі другога гатунку

Царская ўлада ненавідзела народную вуніяцкую веру, бо яна захоўвала беларускую мову і звычаі, перашкаджаючы перарабляць беларусаў-літвінаў на расейцаў. Вуніятаў пачалі гвалтам пераводзіць у праваслаўе.

Аднак калянізатары не давяралі і мясцовым праваслаўным сьвятарам. Іх адпраўлялі служыць у далёкія губэрні, а адтуль прысылалі “истинно русских священнослужителей”, якія ня ведалі ні мовы, ні традыцыяў сваіх парафіянаў, зацята змагаліся з Калядамі, Купальлем, Дзядамі, з усімі спрадвечнымі беларускімі сьвятамі і звычаямі.

У Вялікім Княстве Літоўскім закон даваў шляхцянкам і мяшчанкам шырокія правы ў валоданьні маёмасьцю. Забаранялася гвалтоўна браць дзяўчыну замуж. Жанчыны ўплывалі на дзяржаўныя справы, засноўвалі манастыры, лякарні, друкарні. У Расейскай імпэрыі нашы жанчыны сталі амаль цалкам бяспраўнымі.

Людзьмі другога гатунку зрабіліся ў Расеі і габрэі, што некалькі стагодзьдзяў жылі ў Вялікім Княстве і мелі там шмат правоў. Габрэяў-юдэяў абклалі цяжкімі падаткамі і ўсталявалі для іх “мяжу аселасьці”, за якой не дазвалялася сяліцца.

Цягам стагодзьдзяў нашы юнакі карысталіся правам набываць адукацыю ў эўрапейскіх навучальных установах. Каляніяльныя ўлады ўбачылі тут небясьпеку “пашырэньна вальнадумства”, і цар Аляксандар І выдаў адмысловы ўказ: жыхарам Літвы-Беларусі пасылаць дзяцей вучыцца ў замежныя ўнівэрсытэты забаронена.

Вайна з мовай

У Расеі беларусаў не лічылі асобным народам і не прызнавалі нашай мовы. Царскія ўлады ставілі мэту “низвести белорусский язык на ничто”. Яе выкананьне ўскладалася на расейскіх чыноўнікаў, настаўнікаў і праваслаўных папоў. За ўвесь час свайго панаваньня царскія ўлады не дазволілі адчыніць ніводнай беларускай школы.

У продкаў адбіралі спрадвечныя імёны. Якубаў у новых дакумэнтах запісвалі “Яковами”, Язэпаў – “Иосифами”, Анэляў – “Аннами”. Габрыэль мог ператварыцца ў “Гаврилу”, Дамінік – у “Дементия”, “Мальвіна” – у “Марфу”, а Францішка – у “Прасковью”. Царскія пісары, як каму заманецца, перараблялі на свой капыл даўнія імёны Усяслаў, Брачыслаў, Альгерд, Рагнеда, Зьвеніслава. Да беларускіх прозьвішчаў дадавалі расейскія канчаткі, а прыгонных часта проста запісвалі на прозьвішча расейскага памешчыка.

Мары аднавіць дзяржаву

Ранейшых прывілеў і вольнасьцяў былі пазбаўленыя магнаты і шляхта, якіх у ВКЛ называлі “палітычным народам”. Да шляхты належала прыблізна дзясятая частка насельніцтва. (Дзеля параўнаньня: у суседніх Расеі, Аўстрыі й Прусіі дваранства скадала 1% жыхарства.)

Калянізатары праводзілі праверку шляхецкіх дакумэнтаў і масава прыпісвалі шляхцічаў да сялянскага або мяшчанскага стану.

Царскія ўлады баяліся вальналюбнага “палітычнага народу”, а шляхта варожа ставілася да новых парадкаў і марыла пра адраджэньне ўласнай дзяржавы і яе вяртаньне да эўрапейскіх каштоўнасьцяў. Незадаволенымі каляніяльнымі імпэрскімі новаўвядзеньнямі былі шырокія колы ўсіх жыхароў краю. Зьняважаная паняволеная Айчына адказала вызвольнымі паўстаньнямі.

Храналёгія:

6. Змагарнае стагодзьдзе

1794-ты: Да зброі, літвіны!

Увесну 1794 г. выбухнула вызвольнае паўстаньне, накіраванае супраць расейскіх і прускіх акупантаў і другога падзелу Рэчы Паспалітай. Мэтамі змагароў было аднаўленьне незалежнасьці дзяржавы ў межах 1772 г., вяртаньне Канстытуцыі 3 траўня 1791 г. і працяг рэформаў.

Барацьбу за вызваленьне ўзначаліў Андрэй Тадэвуш Банавэнтура Касьцюшка. 24 сакавіка ў Кракаве ён абвясьціў Акт паўстаньня. Будучы правадыр паўстанцаў прыйшоў на сьвет у фальварку Марачоўшчына паблізу мястэчка Косава (цяпер Івацэвіцкі раён). Ён належаў да старажытнага шляхецкага беларускага роду і заўсёды падкрэсьліваў сваё літвінскае паходжаньне.

Пасьля навучаньня ў Варшаўскім кадэцкім корпусе і Парыскай вайсковай школе Тадэвуш удзельнічаў у вайне за незалежнасьць Злучаных Штатаў Амэрыкі, дзе атрымаў званьне генэрала. За перамогі, здабытыя дзякуючы яго таленту вайсковага інжынэра, ён стаў нацыянальным героем ЗША. У штаце Місісіпі ягоным імем названы горад.

Нашаму выдатнаму суайчыньніку, які зьяўляецца таксама нацыянальным героем Польшчы й Беларусі і ганаровым грамадзянінам Францыі, пастаўленыя помнікі ў Вашынгтоне, Кліўлэндзе, Чыкага, у Варшаве і Кракаве, Залатурне (Швайцарыя) ды іншых мясьцінах. У Марачоўшчыне дзейнічае музей-сядзіба Касьцюшкі і ўсталяваны велічны манумэнт выдатнаму сыну беларускай зямлі.

Інсургенты Якуба Ясінскага

На абшары Вялікага Княства Літоўскага на чале паўстаньня стаяў генэрал Якуб Ясінскі. Яго паплечнікамі былі Тамаш Ваўжэцкі, Міхал Клеафас Агінскі, Стафан Грабоўскі, Кароль Серакоўскі. Ясінскі належаў да “віленскіх якабінцаў” – прыхільнікаў ідэй Францускай рэвалюцыі, што выступалі за рэспубліканскі дзяржаўны лад, роўнасьць станаў і адмену прыгону.

У Княстве за зброю ўзяліся 40 тыс. нашых продкаў. Яны вызвалілі Вільню, Берасьце, Горадню, Наваградак, Слонім, Пінск, Ліду, Браслаў… Паўстанцкае войска ўключала ў сябе людзей усіх станаў – шляхту, мяшчанаў, сьвятароў, узброеных косамі сялян-касінераў.

Але Касьцюшка пабаяўся абаперціся на просты народ і, нязгодны з радыкальнай праграмай Ясінскага, адхіліў яго ад кіраўніцтва.

Сувораўскія карнікі

Расея кінула на інсургентаў вялікую, выдатна ўзброеную і загартаваную ў захопніцкіх паходах рэгулярную армію на чале з генэралам Суворавым. Ён заліў нашу зямлю крывёю: загадваў расстрэльваць палонных паўстанцаў, паліць вёскі, якія дапамагалі патрыётам, караць сьвятароў, якія пратэставалі супраць нялюдзкіх расправаў.

Для беларусаў Сувораў – карнік і камандзір захопнікаў. У канцы паўстаньня, калі Тадэвуш Касьцюшка патрапіў у палон, кіраўніцтва над усімі сіламі інсургентаў на тэрыторыі Рэчы Паспалітай перайшло да яшчэ аднаго нашага суайчыньніка – Тамаша Ваўжэцкага родам з Браслаўшчыны.

На пачатку лістапада 1794 г. салдаты Суворава штурмам узялі варшаўскае прадмесьце Прагу (правабярэжжа Віслы) і зь нечалавечай лютасьцю зьнішчылі ня толькі яе абаронцаў, але і ўсіх жыхароў – блізу 25 тысяч. У той разьні карнікі не шкадавалі ні жанчын, ні старых, ні дзяцей-немаўлятаў. Разьюшаныя крывёю, “сувораўскія героі” разам зь людзьмі забівалі ўсё жывое – коней, сабак, катоў. У той дзень загінуў у баі і генэрал-лейтэнант Якуб Ясінскі.

Спроба аднавіць ВКЛ у 1812-м

Вайна 1812 г. не была для беларусаў Айчыннай. Паход Напалеона на Расею патрыёты разьлічвалі выкарыстаць для аднаўленьня Вялікага Княства і вызваленьня ад імпэрскага прыгнёту.

Напалеонаўскія войскі з надзеяй чакала пераважная большасьць насельніцтва Літвы-Беларусі. Сяляне спадзяваліся на скасаваньне прыгону. Каталіцкае і вуніяцкае духавенства разьлічвала пазбыцца шматлікіх уведзеных захопнікамі абмежаваньняў.

Як вызваліцеля Напалеона сустракала наша колішняя сталіца Вільня. Урачыстая сустрэча была наладжаная ў Менску маршалу Даву. У Магілеве Банапарту прысягнуў епіскап Варлам з праваслаўным духавенствам. Прывітальны зварот да францускага імпэратара ад імя беларускай шляхты быў зачытаны ў Смаленску.

25 тыс. нашых суайчыньнікаў служылі ў Вялікай арміі Напалеона і больш за 1500 ў ягонай гвардыі.

Аднак Напалеон марыў пра панаваньне над усім сьветам, а лёс таго ці іншага народу яго ня надта цікавіў. Часовы ўрад адноўленага ВКЛ ня меў права прымаць пастановаў бяз згоды францускага камісара і найперш мусіў займацца зборам падаткаў для арміі.

Замест адмены прыгону сялянаў напаткалі бясконцыя рэквізіцыі і рабункі, што прымушала ствараць партызанскія аддзелы. Ад тых часоў захавалася паданьне, як у ваколіцах Віцебску Напалеон запытаўся ў бабулі-сялянкі, каму яна зычыць перамогі: французам ці расейскаму цару? Мудрая беларуска адказала: “Хачу, каб вы загналі маскалёў так далёка, каб не вярнуліся ні яны, ні вы.”

У 1812 г. у баявых дзеяньнях, ад голаду і эпідэмій на нашых землях загінуў мільён чалавек, кожны чацьверты жыхар.

Таемныя таварыствы

Вызвольны рух працягваўся ў дзейнасьці таемных патрыятычных арганізацый. Самымі вядомымі былі таварыствы філяматаў і філярэтаў (апошняе налічвала больш за 300 сяброў), створаныя студэнтамі Віленскага ўнівэрсытэту Тамашом Занам, Адамам Міцкевічам, Францішкам Малеўскім ды іх аднадумцамі.

Філіі таварыстваў існавалі ў Полацку, Віцебску, Сьвіслачы. На гэтыя аб’яднаньні значны ўплыў мелі масоны. На пачатку ХІХ ст. на абшары былога ВКЛ існавала 15 масонскіх ложаў, куды ўваходзілі сотні сяброў, у тым ліку вельмі вядомыя асобы.

У 1823 г. таварыствы філяматаў і філярэтаў раскрыла паліцыя. Маладыя патрыёты былі зьняволеныя, а потым высланыя ў аддаленыя губэрні Расеі. Зь Віленскага ўнівэрсытэту звольнілі іхняга ідэйнага натхняльніка гісторыка і грамадзкага дзеяча прафэсара Яўхіма Лялевеля, аўтара закліку “За нашу і вашу свабоду!”, а таксама прафэсараў Міхала Баброўскага і Ігната Даніловіча, якіх лічаць пачынальнікамі беларускага нацыянальнага адраджэньня.

Але дзейнасьць патрыятычных арганізацый не спынялася. У Гарадзенскай губэрні і Беластоцкай вобласьці былы філярэт Міхал Рукевіч стварыў таварыства “Вайсковыя сябры”. У Віленскім унівэрсытэце ўзьнікла таварыства “ Патрыёты Айчыны”, альбо “Племя сарматаў”. Сотні студэнтаў, шляхцічаў, чыноўнікаў і рамесьнікаў аб’ядноўваў “Братні саюз літоўскай моладзі”, зьвязаны з афіцэрамі і салдатамі Менскага гарнізону і Бабруйскай фартэцы.

Паўстаньне 1831 году

У сакавіку таго змагарнаго году ўсьлед за Польшчай Літва-Беларусь зноў паўстала. Кіраўнікі паўстанцаў дамагаліся аднаўленьня Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. Інтарэсы сялянаў амаль ня ўлічваліся, а таму асноўнай сілай інсургентаў была шляхта.

Усяго на тэрыторыі былога ВКЛ ваявала 35 тыс. патрыётаў. Найбольш актыўна яны дзейнічалі на Віленшчыне, пазьней у ваколіцах Белавескай пушчы. На памежжы Віленскай і Віцебскай губэрняў пасьпяхова змагаўся паўстанцкі аддзел, створаны і ўзначалены маладой графіняй Эміліяй Плятэр – беларускай фальклярысткай і паэткай, якая за мужнасьць у баях атрымала званьне капітана.

Вільня апынулася ў паўстанцкай блякадзе, але вызваліць горад не ўдалося. У чэрвені на Панарскіх гарах пад Вільняй злучаныя сілы інсургентаў прайгралі бітву 25-тысячнаму расейскаму войску. У жніўні карнікі задушылі апошнія агмені супраціву. Тысячы патрыётаў пакінулі краіну.

За ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у паўстаньні ўлады ў 1832 г. зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт. Паўстаньне мела і міжнароднае значэньне. Барацьба нашых продкаў не дазволіла Расеі паслаць войскі на задушэньне рэвалюцыі ў Францыі.

“Певцы свободы”

Заклік “За нашу і вашу свабоду!”, зьвернуты да расейскіх дэмакратаў, застаўся у 1831 г. без адказу. Прычым “валадары думаў” ня проста прамаўчалі. Пушкін, якога ўсходнія суседзі часта называюць “певцом свободы”, у лісьце да паэта Пятра Вяземскага пісаў пра паўстанцаў: “… их надобно задушить и наша медлительность мучительна”. Пушкін, Лермантаў ды іншыя літаратары Расеі падтрымлівалі палітыку паняволеньня іншых народаў і марылі пра той “слаўны час”, калі над усімі імі пераможна ўздымецца дзьвюхгаловы імпэрскі арол.

1863-ці: Каго любіш? – Люблю Беларусь!

Нягледзячы на рэпрэсіі, у народзе мацнела пачуцьцё нацыянальнай годнасьці. Праз трыццаць гадоў наш край разам з Польшчай зноў падняўся на змаганьне. Расейскія гісторыкі называюць паўстаньне ў Беларусі “польскім”, але многія гісторыкі Польшчы самі ж даўно зрабілі выснову, што на нашых землях збройнае змаганьне было ня польскім, а беларускім. У ім бралі ўдзел беларусы, камандзірамі таксама былі беларусы.

Сярод паўстанцкіх кіраўнікоў былі тыя, хто змагаўся ўжо не за аднаўленьне Рэчы Паспалітай, а за самастойную Беларусь. Адным з паўстанскіх пароляў былі зноўдзеныя ў архівах словы: “Каго любіш? – Люблю Беларусь! – То ўзаемна!”. Змагары мелі сваю газэту на беларускай мове – “Мужыцкую праўду”.

У барацьбе за вольную будучыню ўдзельнічалі беларускія паэты Францішак Багушэвіч, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Арцём Вярыга-Дарэўскі, Фэлікс Тапчэўскі, Элегі Вуль. Паўстаньне сталася першым крокам да будучай незалежнасьці Беларусі.

Каліноўскі – першы беларускі палітык

У Літве-Беларусі вызвольным паўстаньнем кіраваў Кастусь Каліноўскі, якога мы шануем як нацыянальнага героя і першага нацыянальнага палітыка. Ён паходзіў зь беларускага шляхецкага роду гербу “Калінова”, а нарадзіўся ў вёсцы Мастаўляны Гарадзенскага павету (цяпер вёска ў Падляскім ваяводзтве Польшчы).

Пасьля Сьвіслацкай гімназіі Каліноўскі на “выдатна” скончыў юрыдычны факультэт Пецярбурскага ўнівэрсытэту і атрымаў ступень кандыдата права.

Вярнуўшыся на Гарадзеншчыну, Кастусь хутка стварыў моцную нелегальную арганізацыю і ўвайшоў у віленскі цэнтар падрыхтоўкі паўстаньня, які неўзабаве ўзначаліў. Разам з аднадумцамі ў 1862 г. ён пачаў выдаваць лацінкаю першую ў гісторыі беларускую газэту – “Мужыцкую праўду”. Словы Каліноўскага, надзеленага яскравым літаратурным талентам, хутка рабіліся крылатымі. Гэта яму належыць афарыстычнае выслоўе “Не народ для ўраду, а ўрад для народу!”

З пачаткам збройнага змаганьня віленскі паўстанцкі камітэт абвясьціў сябе Часовым урадам. Каліноўскі не хацеў падначальвацца варшаўскаму кіраўніцтву і патрабаваў раўнапраўя Вільні з Варшавай. Ён выступаў за роўнасьць усіх жыхароў краю, за перадачу зямлі сялянам, за незалежную рэспубліканскую будучыню былых народаў Рэчы Паспалітай.

Варшаўскія дзеячы адхілілі Каліноўскага ад кіраўніцтва, але ён меў такі аўтарытэт, што ў хуткім часе зноў засяродзіў у сваіх руках уладу ў Літве-Беларусі.

Баі і паходы

Першыя баі на беларускім этнічным абшары адбыліся ў студзені 1863 г. 1 лютага Часовы ўрад у Вільні выдаў маніфэст аб паўстаньні. Пачалося хуткае стварэньне змагарскіх аддзелаў, куды пераважна ўступала шляхта, чыноўнікі, студэнты і навучэнцы. Пятую частку паўстанцаў складалі сяляне.

Некаторыя аддзелы ўяўлялі вялікую сілу. Да прыкладу, пад камандаю Зыгмунта Серакоўскага дзейнічала створанае на Ковеншчыне 2-тысячнае злучэньне.

Гераічна дапамагалі ў збройным змаганьні нашы жанчыны, якія былі сувязнымі, кур’еркамі, сёстрамі міласэрнасьці, стваралі камітэты салідарнасьці, што бралі пад апеку паўстанцкія сем’і і вязьняў царскіх турмаў. У гісторыі пакінулі свае імёны Марыя і Людвіка Ямант, Каміла Марцінкевіч, Апалёнія Серакоўская, Алена Скірмунт.

Будучая славутая пісьменьніца Эліза Ажэшка хавала ў сябе параненага генэрала, нашага суайчыньніка Рамуальда Траўгута. Потым ён кіраваў усёй узброенай барацьбой на землях былой Рэчы Паспалітай.

Напачатку інсургенты атрымалі некалькі значных перамог. Аддзел Людвіка Зьвяждоўскага заняў горад Горы-Горкі на ўсходзе Беларусі. На захадзе паўстанцы авалодалі Пружанамі і мястэчкам Сьвіслач. З баямі дайшло зь Берасьцейшчыны да Слуцкага павету фармаваньне Рамана Рагінскага. Пасьпяхова ваявалі з расейскімі карнікамі на Лідчыне змагары Людвіка Нарбута. Удалую рэйкавую вайну вялі патрыёты на тагачасных чыгунках.

Адзін да дзесяці

Усяго на тэрыторыі былога Вялікага Княства паўстанцы правялі зь імпэрскімі войскамі 237 баёў і баявых сутычак. Найбольш пасьпяховая бітва адбылася 3 чэрвеня пад вёскаю Мілавіды (цяпер Баранавіцкі раён). Але сілы былі занадта няроўныя: супраць паўстанцаў дзейнічала амаль 150-тысячная імпэрская армія. На аднаго інсургента прыпадала па дзесяць добра ўзброеных і вымуштраваных карнікаў.

Расея патапіла паўстаньне ў крыві. Дакладная колькасьць палеглых за свабоду ў Літве-Беларусі невядомая. З тых інсургентаў, хто патрапіў у палон ці быў арыштаваны, 181 быў павешаны ці расстраляны, каля тысячы асуджаныя на катаргу. Больш за 12 500 паўстанцаў выслалі з родных мясьцін або адправілі ў арыштанцкія роты. За падтрымку змагароў многія беларускія вёскі палілі, а жыхароў высылалі ў Сібір.

Лісты з-пад шыбеніцы

На схіле паўстаньня Кастусь Каліноўскі адмовіўся пакінуць Айчыну. Схапіць яго жандарам ўдалося толькі ў студзені 1864-га. З турэмнай камэры ён здолеў перадаць на волю напісаны па-беларуску запавет – “Лісты з-пад шыбеніцы”, якія ў арыгінале называюцца “Да люду беларускага”.

Наш нацыянальны герой не жадаў няшчасьцяў расейскаму народу, але лічыў, што ў выніку ганебнага мангола-татарскага ярма і царскага прыгнёту з азіяцкімі парадкамі ў Расеі ўкаранілася няволя ды імкненьне панаваць над усім сьветам. Зьвяртаючыся да беларусаў, Кастусь пісаў: “З-пад шыбеніцы кажу, народзе, што толькі тады зажывеш шчасьліва, калі над табой маскаля ня будзе”.

22 сакавіка 1864 г. Каліноўскі загінуў у Вільні на расейскай шыбеніцы. У 2019-м ягоны прах разам з парэшткамі паплечнікаў быў перапахаваны ў капліцы на віленскіх могілках Росы.

“Бокал заздравный поднимая”

На баку карнікаў зноў, як і ў час папярэдняга паўстаньня, была бальшыня расейскіх “уладароў дум” і найперш літаратараў. Мікалай Някрасаў прысьвяціў прывітальную оду царскаму сатрапу Міхаілу Мураўёву (дарэчы, былому дзекабрысту), які кіраваў разгромам паўстаньня і атрымаў мянушку Вешальнік: Бокал заздравный поднимая, / Еще раз выпить нам пора / Здоровье миротворца края! / Так много ж лет ему! Ура!

Леў Талстой у 1863 г., маючы на ўвазе дапамогу імпэрскім войскам, пісаў паэту А. Фету: “Ці не давядзецца нам з вамі зноў здымаць меч з іржавага цьвіка?” Фёдар Дастаеўскі ў рамане “Браты Карамазавы” спрабаваў высьмеяць высланых паўстанцаў, сьцьвярджаючы, што яны паехалі ў Сібір не паднявольна, а за добры заробак як царскія службоўцы.

Нягледзячы на ўсю хлусьню, якая працягвае тыражавацца і сёньня, паўстаньне 1863 – 1864 гг. застаецца адным зь нешматлікіх у ХІХ ст. прыкладаў, калі найлепшыя людзі паняволенага народу, баронячы чалавечую і нацыянальную годнасьць, паўсталі супроць велізарнай імпэрыі і коштам сваіх жыцьцяў засьведчылі прыхільнасьць да эўрапейскіх каштоўнасьцяў, канстытуцыйнасьці і парлямэнтарызму.

Храналёгія:

7. Ад “Гоману” да БНР

Нарадавольцы

Пасьля паўстаньня Каліноўскага ў нашых губэрнях быў усталяваны рэжым асабліва жорсткіх, выключных законаў. Цяжэйшым стаў нацыянальны ўціск. Пад забаронай заставалася беларуская мова. Але калянізатарам не ўдалося паставіць край на калені. На зьмену каліноўцам ішлі новыя змагары.

У 1870-х гадах у Расейскай імпэрыі набраў сілу рэвалюцыйны рух народніцтва. Частка ўдзельнікаў руху, расчараваўшыся ў “хаджэньні ў народ”, пастанавіла перайсьці да збройнай барацьбы і стварыла нелегальную партыю “Народная воля”. Рэвалюцыйныя гурткі ў Беларусі дзейнічалі ў Менску, Магілеве, Віцебску, Слуцку, Воршы, Пінску, Горы-Горках. Вядомымі ўдзельнікамі руху былі ўраджэнцы беларускіх губэрняў Мікалай Судзілоўскі, Рыгор Ісаеў, Геся Гельфман, Антон Барэйша, Анатоль Бонч-Асмалоўскі, Язэп Лукашэвіч.

Большасьць нашых рэвалюцыянэраў былі прыхільнікамі “Народнай волі”. Шляхціч Ігнат Грынявіцкі 13 сакавіка 1881 г. у Пецярбурзе выканаў сьмяротны прысуд, вынесены арганізацыяй імпэратару Аляксандру ІІ.

“Гоман” загаварыў пра Беларусь

Нашы студэнты-нарадавольцы ў 1884 г. пачалі выдаваць падпольны гектаграфічны часопіс “Гоман”. Грынявіцкага яны назвалі “адным з гарачых заснавальнікаў сваёй фракцыі”.

“Мы – беларусы і павінны змагацца за інтарэсы беларускага народу”, – гаварылася ў першым выпуску “Гоману”. Выдаўцы часопіса заклікалі суайчыньнікаў не абмяжоўвацца вывучэньнем роднага краю і асьветаю яго жыхароў, а змагацца за палітычныя правы.

“Гоман” з гонарам успамінаў вызвольныя паўстаньні 1831-га і 1863 гадоў, пісаў пра жыцьцёвую трываласьць нашага народу і прарочыў новы этап барацьбы за самастойнасьць Айчыны.

Нацыянальнае адраджэньне

У асяродзьдзі навукоўцаў, творчай інтэлігенцыі, студэнтаў і навучэнцаў выснова пра самастойны беларускі этнас набірала ўсё больш прыхільнікаў. Справе нацыянальнага адраджэньня служылі дасьледваньні этнографаў і лінгвістаў. Адзін з заснавальнікаў нашай нацыянальнай гістарыяграфіі Мітрафан Доўнар-Запольскі сказаў на мяжы ХІХ і ХХ стагодзьдзяў прарочыя словы пра тое, што народ, які меў сваю дзяржаву, будзе мець яе зноў.

Уваходзіла ў сілу новая беларуская літаратура, якая зьвярталася да народу на ягонай мове. Неацэнны ўклад у яе зрабіў удзельнік паўстаньня 1863 г. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. На пачатку ХХ ст. быў створаны прафэсійны беларускі тэатар, “бацькамі” якога лічацца Ігнат Буйніцкі, Францішак Аляхновіч і Флярыян Ждановіч.

“Дудка беларуская”

Разам з Дуніным-Марцінкевічам выключную ролю ў нацыянальным адраджэньні адыграў іншы класік нашай літаратуры Францішак Багушэвіч, у мінулым таксама паўстанец-каліновец. У 1891 г. у Кракаве, які знаходзіўся ў складзе Аўстра-Вугорскай імпэрыі, выйшла ягоная кніга “Дудка беларуская”.

Прадмову да “Дудкі” называюць беларускім нацыянальным маніфэстам, які ня страціў актуальнасьці і сёньня. “Шмат было такіх народаў, што страцілі найперш мову сваю, так як той чалавек перад скананьнем, катораму мову займе, а потым і зусім замёрлі. Не пакідайце ж нашай мовы беларускай, каб ня ўмёрлі!” – пісаў Багушэвіч. Ён рабіў экскурс у гісторыю Вялікага Княства Літоўскага, называў наш край Беларусьсю і акрэсьліваў яе межы: “Там, братцы, яна, дзе наша мова жыве: яна ад Вільні да Мазыра, ад Віцебску за малым не да Чарнігава, дзе Горадня, Менск, Магілеў, Вільня…”

Справу Францішка Багушэвіча прадоўжылі Янка Купала, Якуб Колас, Цётка (Алаіза Пашкевіч), Максім Багдановіч.

6 мільёнаў

У 1897 г. у Расейскай імпэріі адбыўся першы ўсеагульны перапіс насельніцтва. Апытаньня пра нацыянальнасьць не праводзілася, але перапісчыкі павінны былі высьветліць родную мову жыхароў. 5 млн 711 тыс. чалавек назвалі такой мовай беларускую. Яе прызналі роднай 86 тыс. (больш за 50%) асобаў дваранскага стану, 60% настаўнікаў, 40% чыноўнікаў.

Ва ўмовах жорсткай русіфікацыі такія паказчыкі сьведчылі пра няўхільны рост нацыянальнай сьвядомасьці і замацаваньне за ўсёй нашай этнічнай тэрыторыяй новай назвы. У ХХ стагодзьдзе былыя Літва і літвіны ўступілі ўжо як Беларусь і беларусы.

Грамада

Кіраўніцтва нацыянальна-вызвольным рухам узяла на сябе заснаваная ў 1902 г. наша першая палітычная партыя – Беларуская Сацыялістычная Грамада. Яе стваральнікамі былі браты Іван і Антон Луцкевічы (пазьней іх назавуць “бацькамі БНР), Вацлаў Ластоўскі, Алаіза Пашкевіч, Вацлаў Іваноўскі, Казімір Кастравіцкі (Карусь Каганец).

Першая праграма партыі прадугледжвала ўтварэньне незалежнай Беларускай дэмакратычнай рэспублікі. Пазьней Грамада стала адным з галоўных арганізатараў Першага Ўсебеларускага зьезду.

“Наша Ніва”

Рэвалюцыйныя падзеі 1905 г. ліквідавалі забарону на беларускі друк. У наступным годзе ў Пецярбурзе пачало дзейнічаць першае легальнае беларускае выдавецкае таварыства “Загляне сонца і ў наша ваконца”. Неўзабаве выдавецтва было заснаванае і ў Вільні, якая зрабілася цэнтрам беларускага нацыянальнага руху.

Велізарныя заслугі ў згуртаваньні ўсіх нацыянальных сілаў належаць газэце “Наша Ніва”, якая бесперапынна выходзіла з 1906-га да 1915 г. і сталася сапраўды народнай агульнабеларускай газэтай. Яна адкрывала таленавітыя імёны ў літаратуры, выпрацоўвала нормы мовы і правапісу, займалася кнігавыданьнем, папулярызацыяй тэатру і фальклёру.

У “Нашай Ніве” была надрукаваная “Кароткая гісторыя Беларусі” Вацлава Ластоўскага. Пры газэце захоўвалася ўнікальная калекцыя прадметаў даўніны, якая стала асноваю будучага Віленскага Беларускага музэю.

Першы Ўсебеларускі зьезд

Сусьветная вайна і рэвалюцыйныя падзеі ў Расеі спрыялі распаду імпэрыі і вызваленьню паняволеных народаў. Нацыянальныя арганізацыі нашага краю аб’яднала Вялікая Беларуская Рада. У сьнежні 1917 г. яна склікала ў Менску Першы Ўсебеларускі зьезд (кангрэс). На яго зьехаліся 1872 дэлегаты з усяго нашага этнічнага абшару. Такога прадстаўнічага форуму ня здолеў сабраць ніякі іншы прыгнечаны народ колішняй Расейскай імпэрыі.

На зьезьдзе прагучаў заклік “Няхай жыве Беларуская Народная Рэспубліка!” Дэлегаты падзяліліся на тых, хто змагаўся за поўную незалежнасьць, і тых, хто выступаў за аўтаномную дэмакратычную рэспубліку ў складзе Расеі. Кангрэс выказаў абурэньне з прычыны таго, што якраз тады бальшавікі вялі ў Берасьці перамовы пра замірэньне зь немцамі без уліку інтарэсаў Беларусі.

Бальшавікі разагналі зьезд. Частку дэлегатаў арыштавалі, але Рада, якой кангрэс перадаў краёвую ўладу, здолела абраць Выканаўчы Камітэт на чале зь Язэпам Варонкам. Ён неўзабаве ўзначаліў першы ўрад будучай рэспублікі -- Народны Сакратарыят.

Устаўныя граматы

Ва ўмовах наступу нямецкіх войскаў і ўцёку бальшавікоў зь Менску Выканаўчы камітэт перайшоў на легальнае становішча. 21 лютага 1918 г. ён выдаў Першую Ўстаўную грамату да народаў Беларусі, у якой абвясьціў сябе часовай уладай і ўзяў курс на скліканьне Ўсебеларускага Ўстаноўчага Сойму на аснове агульнага выбарчага права. Напярэдадні быў створаны першы Ўрад БНР – Народны Сакратарыят.

Не зважаючы на варожае стаўленьне нямецкіх акупацыйных уладаў, 9 сакавіка Выканкам Рады Ўсебеларускага зьезду зьвярнуўся да жыхароў Беларусі з Другой Устаўнай граматай. Яна акрэсьлівала дзяржаўны лад краіны і дэмакратычныя правы і свабоды яе грамадзянаў. Беларусь “у рубяжох расьсяленьня і лічэбнай перавагі беларускага народу” была абвешчаная Народнай Рэспублікай.

Ідэя незалежнасьці заваёўвала ўсё новыя колы прыхільнікаў. Выканкам Рады зьезду абвясьціў яе Радай Беларускай Народнай Рэспублікі.

Абвяшчэньне незалежнасьці

Увечары 24 сакавіка 1918 г. пачалося гістарычнае паседжаньне Рады БНР, якое доўжылася ўсю ноч і завяршылася назаўтра раніцай прыняцьцем Трэцяй Устаўнай граматы. У ёй было заяўлена: “Ад гэтага часу Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчаецца незалежнай і вольнаю дзяржавай”.

Акт 25 сакавіка быў рашучым пратэстам супраць падзелу Беларусі кайзэраўцамі і бальшавікамі. Народны Сакратарыят зацьвердзіў дзяржаўную пячатку з “Пагоняй”. Дзяржаўным сьцягам БНР стаў бел-чырвона-белы.

Незалежную Беларускую Народную Рэспубліку дэ-юрэ альбо дэ-факта прызналі Арменія, Аўстрыя, Грузія, Латвія, Літва, Польшча, Турцыя, Украіна, Фінляндыя, Чэхаславакія, Эстонія.

Ідэю нашай дзяржаўнасьці ўжо не маглі ігнараваць і бальшавікі ў Расеі. Яны мусілі даць беларускім камуністам дазвол на стварэньне БССР.

25 сакавіка 1918 г. беларусы зноў сталі дзяржаўным народам – цяпер ужо пад сваёй сучаснай назвай. Пачаўся доўгі і складаны шлях да набыцьця Беларусьсю сапраўднай незалежнасьці.

Храналёгія:

8. Беларусь – “разьменная манэта” Масквы

Абвяшчэньне БССР у Смаленску

Абвяшчэньне незалежнасьці БНР і яе фактычнае прызнаньне шмат якімі эўрапейскімі дзяржавамі дыктавала расейскім бальшавікам неабходнасьць крокаў у адказ.[cite: 1] 30–31 сьнежня 1918 г. у Смаленску адбылася Паўночна-заходняя абласная бальшавіцкая канфэрэнцыя.[cite: 1] Яна заявіла пра сябе як пра І зьезд КП(б)Б і прыняла пастанову пра стварэньне Беларускай ССР у межах, якія практычна супадалі зь межамі БНР.[cite: 1]

1 студзеня 1919 г. так званы Часовы рабоча-сялянскі ўрад пад кіраўніцтвам Зьмітра Жылуновіча выдаў Маніфэст пра абвяшчэньне БССР.[cite: 1] Ён паўтараў ідэю нашай дзяржаўнасьці, якая ўжо была прысутная ў Другой Ўстаўнай грамаце БНР, але не дэкляраваў дэмакратычных свабодаў.[cite: 1]

5 студзеня ўрад БССР пераехаў у Менск і вельмі хутка зразумеў, што прызнаньне дзяржаўнасьці Беларусі для Масквы ня больш, чым цынічная палітычная гульня.[cite: 1]

Ужо 16 студзеня бальшавіцкае кіраўніцтва загадала ўраду Жылуновіча перадаць у склад РСФСР Смаленскую, Магілеўскую і Віцебскую губэрні.[cite: 1] (Вельмі вялікая частка гэтых тэрыторый так ніколі і не была вернутая.)[cite: 1]

ЛітБел

Празь некалькі дзён кіраўніцтва марыянэткавай беларускай рэспублікі даведалася пра злучэньне (перад пагрозай вайны з Польшчай) “абрэзанай” БССР з таксама створанай бальшавікамі Літоўскай савецкай рэспублікай у буфэрнае утварэньне – ЛітБел – з сталіцай у Вільні.[cite: 1] У Літоўска-Беларускай ССР нічога нацыянальна-беларускага не было.[cite: 1] Яе ўрад ня меў у сваім складзе ніводнага беларуса.[cite: 1] Усё беларускае, пачынаючы з мовы, лічылася контрарэвалюцыйным.[cite: 1]

Пры канцы лета 1919 г. ЛітБел быў цалкам акупаваны польскімі войскамі.[cite: 1] Ленін прапаноўваў Польшчы ўсю тэрыторыю ЛітБелу ўзамен на мір.[cite: 1]

Начальнік адроджанай Польскай дзяржавы Юзаф Пілсудзкі (з паходжаньня літвін-беларус, які добра ведаў нашу мову і выступаў у занятым палякамі Менску па-беларуску) пайшоў на маўклівае пагадненьне і не падтрымаў наступу Дзянікіна на Маскву.[cite: 1] Ён ратаваў бальшавікоў, каб потым падзяліць зь імі ўкраінскія і беларускія землі.[cite: 1]

Другое абвяшчэньне БССР

31 ліпеня 1920 г. адбылося другое абвяшчэньне Беларускай ССР.[cite: 1]

Узнавіць буфэрны ЛітБел было ўжо немагчыма, бо рэальна існавала незалежная Літва.[cite: 1] Каб прадухіліць пераход улады ў Беларусі ў рукі нацыянальных сілаў, бальшавікі пагадзіліся на аднаўленьне БССР.[cite: 1]

Гэтым разам яе тэрыторыя скдадалася толькі з 6 паветаў агульнай плошчаю ўсяго 52, 4 тыс. кв. км. з насельніцтвам 1,5 млн чалавек.[cite: 1] Якраз тады нарадзілася вядомая дагэтуль прыказка: “У Беларусі тры сталіцы – Менск, Лагойск і Плешчаніцы”.[cite: 1]

Слуцкі збройны чын

Найбольш значнай спробай узброенай абароны незалежнасьці Беларусі сталася антыбальшавіцкае Слуцкае паўстаньне, якое вядомае ў гістарыяграфіі таксама як Слуцкі збройны чын або Слуцкі фронт БНР (лістапад – сьнежань 1920 г.)[cite: 1]

Галоўнымі прычынамі гэтага маштабнага выступу быў падзел Беларусі паміж Польшчай і Расеяй паводле прэлімінарнага міру паміж імі, а таксама маскоўская палітыка ваеннага камунізму.[cite: 1] На той час Случчына апынулася ў нэўтральнай зоне, што дапамагло незалежнікам сфармаваць два палкі, ад’яднаныя ў Слуцкую брыгаду, якая ўступіла ў баі з часткамі Чырвонай арміі.[cite: 1]

Колькасьць жаўнераў і афіцэраў (некалькі тысяч чалавек) у беларускіх збройных фармаваньнях, тое, што імі камандавалі прафэсійныя вайскоўцы, а таксама працягласьць баявых дзеяньняў, даўжыня фронту (болей за 50 км) і шэраг іншых чыньнікаў даюць сучасным гісторыкам падставы казаць пра тую падзею як пра беларуска-савецкую вайну 1920 г.[cite: 1] Частка яе ўдзельнікаў у складзе партызанскіх аддзелаў ваявала з бальшавікамі да сярэдзіны 1920-х.[cite: 1]

Дзень пачатку баёў случакоў пад сьцягамі БНР – 27 лістапада – сьвяткуецца беларускімі дэмакратычнымі сіламі як Дзень герояў.[cite: 1]

Новы падзел нашай краіны

Канчатковым вынікам савецка-польскай вайны стала падпісаньне без удзелу беларускіх палітыкаў (іх не дапусьцілі на перамовы) Рыскага мірнага трактату 1921 г.[cite: 1] Паводле яго велізарная частка нашай краіны была далучаная да Польшчы.[cite: 1]

Гэтыя землі атрымалі назву “Заходняя Беларусь”.[cite: 1] Яна складалася з 29 паветаў, што ўваходзілі ў Беластоцкае, Віленскае, Наваградзкае і Палескае ваяводзтвы.[cite: 1] Край меў плошчу 113 тыс. кв. км і насельніцтва больш за 3,5 млн чалавек (1921 г.).[cite: 1]

Дзяржаўная мяжа прайшла зусім побач з Полацкам, Менскам і Слуцкам.[cite: 1] У пэўны момант Масква была гатовая аддаць усю Беларусь, але на гэта не пагадзілася польская дэлегацыя: пераважыла меркаваньне, што так шмат “праглынуць” ня ўдасца.[cite: 1]

Неафіцыйнай палітычнай і культурнай сталіцай адрэзаных земляў стала Вільня.[cite: 1]

Палітыка беларусізацыі

У 1920-я гады ў БССР праводзілася афіцыйная палітыка беларусізацыі.[cite: 1] На беларускую мову пераводзіліся дзяржаўныя арганізацыі, разьмешчаныя на тэрыторыі рэспублікі часткі Чырвонай арміі і найперш навучальныя ўстановы ўсіх узроўняў.[cite: 1] 80 % школаў у 1928 г. працавалі ўжо як беларускамоўныя.[cite: 1] Былі створаныя Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт і Інстытут беларускай культуры, ператвораны пазьней у Акадэмію навук.[cite: 1]

Спрыяльныя ўмовы склаліся для разьвіцьця беларускай літаратуры, у якой поруч з Янкам Купалам, Якубам Коласам, Зьмітраком Бядулем ды іншымі ўжо прызнанымі майстрамі плённа працавалі маладзейшыя Максім Гарэцкі, Кузьма Чорны, Міхась Чарот, Уладзімер Дубоўка, Алесь Дудар, Уладзімер Жылка, дзясяткі іхніх таленавітых калегаў.[cite: 1] Выдавецтва “Савецкая Беларусь” рабіла стаўку на выпуск менавіта беларускай літаратуры.[cite: 1]

Разам з тым у пэрыяд беларусізацыі рэальна забясьпечваліся культурныя правы нацыянальных меншасьцяў.[cite: 1] Красамоўным зьяўляецца той факт, што дзяржаўнымі мовамі ў БССР тады былі беларуская, польская, габрэйская (ідыш) і расейская.[cite: 1] На ўсіх іх існавалі школы, выходзіла пэрыёдыка і мастацкая літаратура.[cite: 1]

Узбуйненьні рэспублікі

Беларускія нацыянал-камуністы ў той час дамагліся ад Масквы вяртаньня часткі земляў, забраных у 1919 г. у склад РСФСР.[cite: 1]

У 1924 г. да БССР удалося далучыць большую частку Віцебскай і значную частку Гомельскай губэрняў, а таксама Горацкі і частку Мсьціслаўскага павету Смаленскай губэрні.[cite: 1] Тэрыторыя рэспублікі ў выніку павялічылася ўдвая: да 110, 6 тыс. кв. км, а насельніцтва — да 4,2 млн чалавек.[cite: 1]

Наступным крокам сталася вяртаньне ў 1926 г. Гомельскага і Рэчыцкага паветаў з плошчаю 15,7 тыс. кв. км і 650 тыс. жыхароў.[cite: 1]

Рыхтавалася і трэцяе ўзбуйненьне, калі плянавалася вярнуць у склад БССР заходнюю частку Смаленшчыны, але яно ўжо не адбылося, бо нацыянальная палітыка Масквы хутка і кардынальна зьмянілася.[cite: 1]

Сталінскі тэрор

Відавочныя посьпехі беларусізацыі выклікалі вялікую трывогу ў сталіцы СССР, які пачынаў усё больш нагадваць Расейскую імпэрыю, але пад новымі, бальшавісцкімі лёзунгамі.[cite: 1] Махавік барацьбы з беларускім нацыянальным дэмакратызмам пачаў раскручвацца з разгрому Саюзу вызваленьня Беларусі, калі ў 1930 г. былі арыштаваныя больш за 110 дзеячоў навукі і культуры.[cite: 1] Традыцыйна лічыцца, што справу Саюзу сфабрыкавала ОГПУ, але такое меркаваньне выглядае небясспрэчным, бо моцныя незалежніцкія настроі ў беларускім кіраўніцтве і ў інтэлігенцкіх колах былі рэальнасьцю.[cite: 1]

Ад гэтага часу хуткімі тэмпамі распачалося абмежаваньне мовы тытульнай нацыі рэспублікі.[cite: 1] У 1933 г. адбылася рэформа беларускага правапісу, якая “ў мэтах інтэрнацыянальнага выхаваньня працоўных” штучна наблізіла нашу мову да расейскай.[cite: 1] (Пазьней, у час Другой сусьветнай вайны, нацыянальныя дзеячы, апынуўшыся пад нямецкай акупацыяй, намагаліся адрадзіць беларускае школьніцтва, выдавалі па-беларуску пэрыёдыку, навучальную і мастацкую літаратуру, карысталіся нерэпрэсаваным правапісам.[cite: 1] Даючы дазвол на гэта, нацысты, вядома, перасьледвалі ўласныя мэты.)[cite: 1]

Рэспубліка перажывала ў 1930-я гады трагедыю калектывізацыі, калі зьнішчалася лепшая, самая гаспадарлівая, і таму заможная частка сялянства.[cite: 1] Астатняя сялянская маса апынулася ў сытуацыі, падобнай да колішняга прыгону: калгасьнікі ў масе сваёй да 1970-х гадоў нават ня мелі пашпартоў.[cite: 1]

Бальшавіцкая ўлада мэтанакіравана вынішчала нацыянальную інтэлігенцыю і ўсіх, хто меў сьмеласьць на ўласную думку.[cite: 1] Пра гэта нагадваюць сёньня менскія Курапаты, дзе, па некаторых ацэнках дасьледнікаў, могуць знаходзіцца парэшткі 250 тыс. ахвяраў.[cite: 1] Падобных мясьцін у Беларусі многія дзясяткі.[cite: 1]

За адну толькі ноч з 29-га на 30-га кастрычніка 1937 г. у Менску былі расстраляныя 132 прадстаўнікі творчай і навуковай інтэлігенцыі й дзяржаўнага апарату, у тым ліку 22 вядомыя пісьменьнікі.[cite: 1]

Дакладная колькасьць ахвяраў сталінскага тэрору ў Беларусі дагэтуль не названая (у публікацыях фігуруюць лічбы ад 600 тыс. да 1 млн 400 тыс.), але ён закрануў фактычна кожную сям’ю.[cite: 1]

“Вызваленчы” паход Чырвонай арміі

Для мільёнаў нашых суайчыньнікаў – жыхароў заходнебеларускіх земляў Другая сусьветная вайна пачалася 1 верасьня 1939 г. з нападу гітлераўскай Нямеччыны на Польшчу.[cite: 1] 17 верасьня Чырвоная армія ўступіла ў Заходнюю Беларусь (гэтак званы вызваленчы паход), што стала магчымым у выніку падпісаньня сталінскім і гітлераўскім рэжымамі пакта Молатава-Рыбэнтропа.[cite: 1]

На працягу дзесяці дзён Заходняя Беларусь апынулася пад уладай бальшавікоў.[cite: 1] Пры канцы кастрычніка Народны сход у Беластоку прагаласаваў за тое, каб далучаны абшар стаў часткаю БССР.[cite: 1] Яе тэрыторыя вырасла болей чым на 100 тыс. кв. км, а жыхарства – на 4,5 млн чалавек.[cite: 1] Аб’яднаньне ў межах адной рэспублікі, няхай сабе і ў сталінскай імпэрыі, адпавядала нацыянальным інтарэсам беларусаў і рабіла больш выразнай нашу гістарычную пэрспэктыву.[cite: 1] Але за гэта была заплочаная надзвычай дарагая цана.[cite: 1]

У былой Заходняй Беларусі пачаліся масавыя дэпартацыі і фізычнае вынішчэньне “антысавецкіх элемэнтаў”.[cite: 1] Колькасьць вывезеных і адпраўленых у лягеры вымяралася дзясяткамі тысяч, забітых – тысячамі.[cite: 1] Адбывалася рабаваньне эканамічнага і культурнага багацьця краю.[cite: 1] Новая ўлада рэзка абмежавала правы вернікаў розных канфэсій.[cite: 1] У адукацыі быў узяты курс на русіфікацыю.[cite: 1]

Гандаль Вільняй і Віленшчынай

Увосень 1939-га гэты рэгіён цягам 40 дзён дэ-факта знаходзіўся ў Беларусі.[cite: 1]

Цэнтральныя менскія газэты выходзілі пад лёзунгамі “Вільня – зноў беларуская!”[cite: 1] Была створаная Віленская вобласьць.[cite: 1] Пачала выходзіць “Віленская праўда”, якая пісала пра падрыхтоўку да выбараў у Народны сход.[cite: 1] У гарадах і мястэчках Віленшчыны, населенай пераважна этнічнымі беларусамі, адбываліся мітынгі, дзе прымаліся рэзалюцыі пра ўваходжаньне ў склад БССР.[cite: 1] Самы вялікі 75-тысячны (траціна ўсяго тагачаснага жыхарства) мітынг прайшоў у Вільні.[cite: 1]

Аднак Масква і Бэрлін падпісалі новы сакрэтны пратакол да пакту Молатава-Рыбэнтропа.[cite: 1] Згодна з гэтым пратаколам “зоны ўплыву” зьмяняліся і незалежная яшчэ Літва перадавалася ў савецкую зону.[cite: 1] 30 кастрычніка СССР і Літва падпісалі пагадненьне пра перадачу Віленшчыны Літоўскай рэспубліцы.[cite: 1] Масква нават не палічыла патрэбным паведаміць пра тое ў Менск, што лішні раз падкрэсьлівае марыянэткавае становішча БССР.[cite: 1]

За сваё “дабрадзейства” СССР атрымаў права разьмясьціць у Літве савецкія вайсковы базы, а ўлетку 1940 г. захапіў усю краіну разам зь дзьвюма іншымі балтыйскімі рэспублікамі – Латвіяй і Эстоніяй.[cite: 1] Каб зрабіць падарунак літоўскім камуністам, савецкі ўрад перадаў ужо акупаванай Літве яшчэ 2,6 тыс. кв. км тэрыторыі БССР з гарадамі Сьвянцяны (цяпер Швянчоніс), Салечнікі (Шальчынінкай) і Друскенікі (цяпер Друскенінкай).[cite: 1]

Страты ў Другой сусьветнай вайны

У той вайне насельніцтва Беларусі скарацілася на траціну – з 9 да 6 млн чалавек.[cite: 1] У руіны і папялішчы былі ператвораныя многія гарады і вёскі.[cite: 1] У велізарнай ступені пацярпела эканоміка.[cite: 1]

Аднак нельга забываць і тое, што Беларусь – адзіная ў той вайне краіна- пераможца, якая панесла вялікія тэрытарыяльныя страты.[cite: 1] Першаю зь іх быў Віленскі край, а ў 1944 г. Масква перадала Польшчы большую частку Беластоцкай вобласьці (зь вялікім населеным беларусамі арэалам), якая датуль знаходзілася ў складзе БССР.[cite: 1]

У 1945 г. БССР разам з савецкай Украінай стала адной з краін-заснавальніц ААН.[cite: 1] Сталін дамогся гэтага, спасылаючыся на велізарныя страты і ўклад рэспублік у перамогу над агрэсарамі-нацыстамі.[cite: 1] Насамрэч ён намагаўся такім чынам аслабіць беларускі і ўкраінскі нацыянальныя незалежніцкія рухі, а за адным разам атрымаць у АНН два дадатковыя галасы.[cite: 1]

Вядомы толькі адзін выпадак, калі кіраўнік дэлегацыі БССР галасаваў супраць прапанаванай Савецкім Саюзам рэзалюцыі – з той прычыны, што праспаў момант галасаваньня “за” і са спазьненьнем падняў руку.[cite: 1]

Такім чынам дзяржаўнасьць Беларусі ў складзе СССР заўсёды мела марыянэткавы характар.[cite: 1] У сталінскія часы рэспубліка зазнала велічэзныя чалавечыя і культурныя страты.[cite: 1] Палітыка русіфікацыі працягвалася да самага краху савецкай імпэрыі.[cite: 1] Усе дасягненьні БССР – вынік ня “мудрага партыйнага і савецкага кіраўніцтва”, а розуму, працавітасьці і ахвярнасьці нашага народу.[cite: 1]

Храналёгія: